John Cassavetes
John Cassavetes jedan je od pionira američkog nezavisnog filma. Režirao je 12 filmova, od kojih je većinu samostalno producirao i distribuirao, a njegov pristup glumi, pripovijedanju i režiji i dalje predstavlja inspiraciju autorima diljem svijeta.
Cassavetes je na scenu stupio kao filmski i televizijski glumac, no nezadovoljstvo ograničenjima profesionalnih setova, na kojima je autentičnost žrtvovana u korist tehničke dosljednosti i potreba tržišta, potaknule su ga da se i sam prihvati režije.
Njegov dugometražni prvijenac Sjene (1958/1959) izrastao je iz improvizacija s polaznicima njegove glumačke radionice, a danas ga se ubraja među prijelomna ostvarenja američke kinematografije, dijelom zbog pionirskog pothvata rada izvan
studijskog sustava, a dijelom i zbog autentičnog prikaza urbanog miljea te tema međurasnih odnosa i urbanog otuđenja.
Zahvaljujući ulogama u filmovima kao što su Dvanaestorica žigosanih (1967) i Rosemaryna beba (1968), Cassavetes je u široj javnosti ostao poznatiji kao glumac nego kao redatelj, a svoje je studijske angažmane koristio kako bi financirao autorske projekte, često snimljene u domu koju je dijelio sa suprugom Genom Rowlands te u suradnji s prijateljima i članovima obitelji.
Od Lica (1968) i Muževa (1970), preko Žene pod utjecajem (1974) i Premijere (1977) pa do posljednjeg filma Ljubavna strujanja (1984) Cassavetes je razvio prepoznatljiv stil režije i dramaturgije, u kojima je sloboda glumačkog stvaranja imala prednost nad preciznošću režije, dramaturgije i estetizacije. Snimanje na autentičnim lokacijama, kamera iz ruke, blizi i krupni planovi te odbacivanje moraliziranja i prišivanja etiketa – sve to omogućilo je da sirova emocionalnost Cassavetesovih kadrova ostane nenadmašena do današnjih dana.
Cassavetes spada među rijetke autore koji su osmisli nov filmski jezik kako bi izrazili vlastiti doživljaj svijeta, zbog čega je veći dio karijere bio marginaliziran od filmskog establišmenta. No njegov pristup mediju utjecao je na autore u rasponu od Martina Scorsesea do Stevena Spielberga, koji su obilježili početak i kraj novog Hollywooda, zatim suvremene velikane američkog nezavisnog filma kao što su Jim Jarmusch, Sean Baker te Ben i Josh Safdie, a dug njegovim metodama ne skrivaju ni međunarodni autori kao što su Pedro Almodóvar i Nicolas Winding Refn.
Ciklus „John Cassavetes: Radikalna empatija“ kroz pet cjelina istražuje faze i teme Cassavetesova opusa, pri čemu se njegovi radovi prikazuju uz rame suvremenika ili nastavljača, kako bi se omogućio uvid u širi kontekst njegovog rada.
John Cassavetes: Svođenje računa
John Cassavetes: Svođenje računa
U prvome tjednu ciklusa gledali smo tri filma iz zrele faze Cassavetesova stvaralaštva: Premijeru (1977) te Ubojstvo kineskog kladioničara (1976), psihološke drame o svođenju računa, kroz koje istražuje i teme umjetničke i osobne autonomije. Tjedan je završio Glorijom (1980), zabavnim kriminalistički trilerom koji mu je donio Zlatnog lava u Veneciji, a u kojem njegova supruga Gena Rowlands maestralno igra ženu koja pokušava spasiti dječaka čiju su obitelj smaknuli gangsteri.
John Cassavetes: Nezavisna scena
Cassavetes: Nezavisna scena
John Cassavetes jedan je od pionira američkog nezavisnog filma. Njegov dijelom improvizirani dugometražni prvijenac Sjenke promijenio je način na koji se razmišljalo o proizvodnji, režiji i filmskoj glumi, a kritiku je oduševio i progresivnim pogledom na pitanja rasne neravnopravnosti i urbanog otuđenja.
Nakon nekoliko studijskih projekata ispred i iza kamere nezavisnoj sceni vratio se 1968. godine s Licima, psihološki moćnoj i dramaturški inovativnoj studiji krize braka i srednjih godina, koja mu je donijela i nominaciju za Oscara za najbolji scenarij.
Na rasporedu je bila i Veza, kanonsko ostvarenje američkog nezavisnog filma u režiji Cassavetesove kolegice Shirley Clarke. Slično Cassavetesu, Clarke je inspiraciju za film pronašla u boemskim krugovima beatnika i jazz glazbenika, a izazvala je mnogo pozornosti zbog urbanog slenga i neuljepšanog prikaza ovisnosti o heroinu. U sklopu ciklusa prikazujemo restauriranu inačicu ovog filma.
Cassavetes: Studijske godine
Nakon uspjeha svog dugometražnog prvijenca, John Cassavetes dobio je priliku realizirati sljedeće projekte uz financijsku i logističku potporu američkih studija. Rezultat su Zakašnjeli blues i Dijete čeka, filmovi koja režijski i dramaturški odskaču od Cassavetesova prepoznatljivog rukopisa, na teme kojima se Cassavetes često vraćao (umjetnička i osobna autonomija, odnos prema sustavu).
Cassavetes se filmom krenuo baviti kao glumac, a među širom je javnosti dugo ostao poznat po ulogama koje je ostvario u hitovima kao što su Dvanaestorica žigosanih Roberta Aldricha, koji mu je donio nominaciju za Oscara, te Rosemarynoj bebi Romana Polanskog, u kojem je savršeno utjelovio lik muškarca koji svoju suprugu prodaje đavlu u zamjenu za uspjeh.
Cassavetes: Pod utjecajem
Cassavetesov ciklus nastavljamo filmovima iz njegove zrele faze, u kojima se na stilski radikalan način pozabavio motivom krize identiteta. Prvi na rasporedu su Muževi, priča o tri muškarca srednjih godina koji nakon sprovoda zajedničkog prijatelja kreću u trodnevni maraton opijanja i potrage za smislom života. Ova crna komedija jedan je od formalno najradikalnijih Cassavetesovih filmova, obilježen nepredvidljivom dramaturgijom i improviziranim glumačkim nastupima.
U Minnie i Moskowitz Cassavetes istražuje tanku granicu između ljubavi i ludila, snimivši osebujnu interpretaciju žanra romantične komedije u kojoj su Gena Rowlands i Seymour Cassel ostvarili nezaboravne nastupe.
Gena Rownalds ulogu života odigrala je u Ženi pod utjecajem, možda i najpoznatijem Cassavetesovu filmu, u kojem radikalno preispituje odnos mentalnog zdravlja i bolesti. Film je u cijelosti nezavisno snimljen i distribuiran, postigao je veliki uspjeh zahvaljujući entuzijastičnim komentarima i preporukama, a Cassavetesu i Rowlands donio je nominacije za Oscara.
Cassavetes: Možda se vrate
Ciklus posvećen Johnu Cassavetesu zaključujemo njegovim posljednjim filmom Ljubavna strujanja, humorističnom dramom o iščašenom odnosu brata i sestre koji vode neuredne obiteljske živote, a koje niz nesretnih prilika potakne da zajedno usele u kuću u kojoj su odrasli. Ljubavna strujanja sadrže ono najbolje od Cassavetesove estetike: nepredvidiv tijek radnje, živopisne likove i situacije te izvrsne glumačke nastupe, koji sažimaju sjetu i humor samog života.
U tjednu ćemo gledati i nekoliko radova na različite načine inspirirane Cassavetesovim režijskim postupcima. Među njima su Mikey i Nicky, kriminalistička drama Elaine May o prijateljstvu dvojice mafijaša s Cassavetesom i Peterom Falkom u glavnim ulogama. Elaine May primijenila je Cassavetesove metode snimanja, što je dovelo do velikih prekoračivana budžeta i posljedičnim šikaniranjem od strane studija. No iako je u vrijeme nastanka bio ignoriran od filmskog establišmenta, Mikey i Nicky danas se ubrajaju među najintrigantnije američke filmove 1970-ih, zrele za revalorizaciju.
Tata Dugonja Josha i Bennyja Safdieja izvrsna je humorna drama o muškarcu koji svoju očinsku ulogu igra na najgori način, ali s najboljim namjerama, a Gummo je kultni film Harmonyja Korinea o odrastanju u ekonomski i duhovno osiromašenoj Americi. Oba filma primjeri su inačica na koje Cassavetesov duh i dalje živi u suvremenom američkom nezavisnom filmu – od inovativnih režijskih i dramaturških postupaka, pa do beskompromisno empatičnog pristupa likovima, bez obzira na njihove slabosti i mane.
